Treasury 3 — Kinh doanh Ngoại hối (FX)

Ngoại hối (Foreign Exchange — FX) là hoạt động mua và bán một đồng tiền lấy đồng tiền khác. Với một ngân hàng thương mại Việt Nam, đây không chỉ là dịch vụ đổi tiền cho khách: bàn FX của khối Treasury vừa phục vụ nhu cầu thanh toán quốc tế và phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp (nhập khẩu cần USD, xuất khẩu thu USD muốn bán), vừa quản trị trạng thái ngoại tệ của chính ngân hàng, vừa kinh doanh chênh lệch giá trong khuôn khổ hạn mức rủi ro.

Mô hình tinh thần đơn giản nhất: mỗi giao dịch FX có hai chân tiền tệ đổi chỗ cho nhau tại một tỷ giá và vào một ngày thanh toán (value date). Chỉ cần thay đổi ngày thanh toán và cách kết hợp, ta có bốn loại sản phẩm cốt lõi. Bài này đi từ bốn loại giao dịch, sang cơ chế hình thành tỷ giá (bid/ask, điểm kỳ hạn theo ngang giá lãi suất), tới trạng thái ngoại hối và khung điều hành tỷ giá của NHNN. Nếu bạn chưa nắm bức tranh khối Treasury, hãy đọc Tổng quan Treasury & Kinh doanh vốn trước.

1. Bốn loại giao dịch FX — chỉ khác nhau ở ngày thanh toán

Toàn bộ thị trường FX xoay quanh một biến số: khi nào hai bên thực sự chuyển tiền.

• Giao ngay (Spot) — mua/bán tại tỷ giá hiện tại, thanh toán vào T+2 (hai ngày làm việc sau ngày giao dịch). Đây là "giá chuẩn" mà mọi sản phẩm khác tham chiếu. (Một số cặp như USD/CAD giao dịch T+1; USD/VND theo thông lệ liên ngân hàng thường T+2, cũng có giao dịch giá trị ngày hôm nay — today, hoặc ngày mai — tom.)
• Kỳ hạn (Forward) — chốt tỷ giá hôm nay nhưng thanh toán tại một ngày trong tương lai (ví dụ sau 1, 3, 6 tháng). Dùng để khóa cứng tỷ giá, phòng ngừa rủi ro cho dòng tiền ngoại tệ tương lai. Tỷ giá kỳ hạn = tỷ giá giao ngay ± điểm kỳ hạn (mục 3).
• Hoán đổi (FX Swap) — đồng thời mua ở một ngày và bán lại ở ngày khác cùng một lượng ngoại tệ (thường là một chân giao ngay + một chân kỳ hạn ngược chiều). Bản chất là vay đồng tiền này, cho vay đồng tiền kia trong một khoảng thời gian — công cụ quản trị thanh khoản ngoại tệ được dùng nhiều nhất trên liên ngân hàng. Đừng nhầm với cross-currency swap (hoán đổi tiền tệ chéo, có trao đổi cả lãi) thuộc nhóm phái sinh dài hạn.
• Quyền chọn (Option) — người mua trả phí quyền chọn (premium) để có quyền, nhưng không có nghĩa vụ mua (call) hoặc bán (put) ngoại tệ tại giá thực hiện (strike) vào/đến một ngày. Cho phép phòng ngừa rủi ro một chiều mà vẫn hưởng lợi nếu tỷ giá đi thuận. Đây là mức cơ bản; định giá option (Garman–Kohlhagen) và các cấu trúc phức tạp thuộc phạm vi sâu hơn.

2. Tỷ giá: yết giá, bid/ask và spread

Tỷ giá USD/VND = 25.400 đọc là: 1 USD = 25.400 VND. Đồng đứng trước (USD) là đồng yết giá / đồng cơ sở (base currency); đồng đứng sau (VND) là đồng định giá (quote/term currency) — số VND cần để mua 1 đơn vị base.

Ngân hàng luôn yết hai giá:

Nguyên tắc bất biến: ngân hàng mua rẻ, bán đắt → luôn Ask > Bid. Spread rộng hay hẹp phụ thuộc thanh khoản của cặp tiền, quy mô giao dịch, biến động thị trường và loại khách (liên ngân hàng spread hẹp, bán lẻ rộng hơn). Với cặp có thanh khoản cao (EUR/USD), spread chỉ vài phần vạn; với cặp mỏng, spread rộng hơn nhiều.

Một điểm hạ tầng quan trọng cho đội dữ liệu: quy ước điểm giá (pip). Với đa số cặp, 1 pip = 0,0001; với cặp yết bằng VND (số lớn), "điểm" thường tính theo đơn vị đồng. Sai quy ước điểm là lỗi đối chiếu FX kinh điển.

3. Điểm kỳ hạn & ngang giá lãi suất có bảo hiểm (CIP)

Vì sao tỷ giá kỳ hạn khác giá giao ngay? Không phải vì "dự báo tỷ giá tương lai", mà vì chênh lệch lãi suất giữa hai đồng tiền. Đây là nguyên lý ngang giá lãi suất có bảo hiểm (Covered Interest Parity — CIP).

Lập luận không-chênh-lệch-giá (no-arbitrage): có 1 USD, bạn có hai cách để có VND sau kỳ hạn t:

1. Đổi ngay sang VND theo giá spot S, rồi gửi VND hưởng lãi suất i_VND.
2. Gửi USD hưởng lãi suất i_USD, đồng thời khóa tỷ giá bán USD tương lai bằng một forward F.

Hai cách phải cho cùng kết quả, nếu không sẽ có arbitrage. Từ đó:

F = S × (1 + i_quote × t) / (1 + i_base × t)

Với USD/VND: F = S × (1 + i_VND × t) / (1 + i_USD × t)

• Điểm kỳ hạn (forward points) = F − S.
• Đồng tiền có lãi suất cao hơn sẽ giảm giá kỳ hạn (forward discount); đồng lãi suất thấp hơn lên giá kỳ hạn (forward premium). Nếu i_VND > i_USD thì F > S (cần nhiều VND hơn cho 1 USD trong tương lai) → điểm kỳ hạn dương.
• Xấp xỉ nhanh: điểm kỳ hạn ≈ S × (i_quote − i_base) × t.

Ví dụ số minh hoạ (giả định, không phải giá thực tế):

(minh hoạ) — TÍNH TỶ GIÁ KỲ HẠN 3 THÁNG USD/VND
================================================
Spot  S      = 25.400  (1 USD = 25.400 VND)
Lãi VND       = 5,5%/năm
Lãi USD       = 5,0%/năm
Kỳ hạn t      = 90 ngày, quy ước Actual/360 -> t = 0,25

F = 25.400 × (1 + 0,055 × 0,25) / (1 + 0,050 × 0,25)
  = 25.400 × (1,01375) / (1,01250)
  = 25.400 × 1,0012346
  = 25.431,4  VND/USD

Điểm kỳ hạn = F - S = 25.431,4 - 25.400 = +31,4  (~31 điểm)
  -> VND lãi cao hơn USD => VND giảm giá kỳ hạn,
     USD lên giá kỳ hạn (forward premium cho USD).

Kiểm tra bằng xấp xỉ:
  điểm ≈ S × (i_VND - i_USD) × t
       = 25.400 × (0,055 - 0,050) × 0,25 = 31,75  (khớp)

Ý nghĩa nghiệp vụ: doanh nghiệp nhập khẩu cần thanh toán USD sau 3 tháng có thể mua forward USD ngay hôm nay ở 25.431 để khóa chi phí, thay vì chịu rủi ro tỷ giá lên. Bàn FX bán forward này rồi tự phòng ngừa bằng spot + swap. Khi CIP bị lệch (do kiểm soát vốn, căng thanh khoản USD), cross-currency basis xuất hiện — chủ đề nâng cao ở Phái sinh lãi suất.

4. Trạng thái ngoại hối & rủi ro tỷ giá

Trạng thái ngoại hối (FX position) của một đồng tiền = tổng tài sản − tổng nợ phải trả tính bằng đồng tiền đó (gộp cả cam kết nội bảng và ngoại bảng như forward, swap chưa tất toán).

• Trạng thái trường / dương (long): mua nhiều hơn bán → có lợi khi đồng đó lên giá, lỗ khi xuống.
• Trạng thái đoản / âm (short): bán nhiều hơn mua → có lợi khi đồng đó xuống giá, lỗ khi lên.
• Cân bằng (square): trạng thái ~0 → gần như không chịu rủi ro tỷ giá của đồng đó.

Rủi ro tỷ giá chính là biến động lãi/lỗ do trạng thái mở khi tỷ giá thay đổi. Ngân hàng đo bằng trạng thái ròng từng đồng, độ nhạy (mỗi 1% biến động tỷ giá tác động bao nhiêu tới P&L), và các thước đo rủi ro thị trường như VaR — xem Quản trị rủi ro & dữ liệu Treasury.

Về khung pháp lý: NHNN giới hạn trạng thái ngoại tệ của các TCTD theo tỷ lệ trên vốn tự có (theo quy định NHNN về trạng thái ngoại tệ của tổ chức tín dụng — nhóm Thông tư điều chỉnh trạng thái ngoại tệ). Ngân hàng phải báo cáo trạng thái định kỳ và giữ trong hạn mức nội bộ lẫn quy định. Nếu không chắc con số tỷ lệ giới hạn cụ thể, hãy đối chiếu văn bản NHNN hiện hành thay vì áp con số cũ.

5. Cơ chế tỷ giá trung tâm của NHNN & biên độ

Việt Nam áp dụng cơ chế tỷ giá trung tâm từ đầu năm 2016, thay cho cách neo tỷ giá bình quân liên ngân hàng cố định trước đó. Cơ chế "thả nổi có quản lý" này vận hành như sau:

• Mỗi ngày làm việc, NHNN công bố tỷ giá trung tâm của VND với USD. Cách xác định dựa trên: (i) diễn biến tỷ giá bình quân trên thị trường liên ngân hàng; (ii) diễn biến tỷ giá của một rổ đồng tiền của các nước có quan hệ thương mại — đầu tư — vay nợ lớn với Việt Nam; và (iii) các cân đối kinh tế vĩ mô, tiền tệ và mục tiêu điều hành.
• Xung quanh tỷ giá trung tâm, NHNN quy định một biên độ dao động (±%). Tỷ giá giao dịch của các ngân hàng thương mại phải nằm trong khoảng [trung tâm − biên độ, trung tâm + biên độ]. Biên độ này đã được nới rộng theo thời gian để tăng linh hoạt cho thị trường (điển hình lần nới lên ±5% vào tháng 10/2022). Con số biên độ do NHNN điều chỉnh theo từng thời kỳ — khi dùng cho tính toán, luôn tra quyết định hiện hành của NHNN.
• NHNN can thiệp thị trường qua mua/bán ngoại tệ (giao ngay và kỳ hạn) và qua tỷ giá mua/bán tại Sở giao dịch NHNN, giữ tỷ giá ổn định trong biên độ.

Hệ quả cho bàn FX: tỷ giá niêm yết của ngân hàng không được vượt trần / dưới sàn theo trung tâm ± biên độ. Đây là ràng buộc "cứng" phải cài vào hệ thống giá và kiểm soát tuân thủ.

6. Góc nhìn dữ liệu: deal FX, mark-to-market, tính trạng thái

Mỗi giao dịch FX được ghi thành một deal (giao dịch) trong hệ thống Treasury/core banking với các trường tối thiểu:

Mark-to-market (MtM) — định giá lại theo thị trường: cuối ngày, mỗi deal chưa tất toán được định giá lại bằng tỷ giá thị trường hiện hành (spot cho vị thế giao ngay; forward theo đường cong điểm kỳ hạn cho vị thế kỳ hạn). Lãi/lỗ chưa thực hiện (unrealized P&L) = giá trị theo giá thị trường − giá trị theo giá đã chốt. Đây là đầu vào cho P&L hằng ngày và tính rủi ro.

Tính trạng thái mở (open position): gộp tất cả deal chưa tất toán theo từng đồng tiền:

(minh hoạ) — TÍNH TRẠNG THÁI USD CUỐI NGÀY
==========================================
Mua vào USD  (từ khách bán USD, spot + forward):  +12.000.000 USD
Bán ra USD   (khách mua USD, spot + forward):     -10.500.000 USD
--------------------------------------------------------------
Trạng thái ròng USD = +1.500.000 USD  (LONG / trường)

Độ nhạy: nếu USD/VND giảm 1% (từ 25.400 -> 25.146):
  Lỗ ước tính ≈ 1.500.000 × (25.400 - 25.146)
              ≈ 1.500.000 × 254  = 381.000.000 VND

=> Bàn FX cần bán bớt USD (spot/forward/swap) để đưa
   trạng thái về trong hạn mức, hoặc chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Quy trình cuối ngày (COB) của Treasury luôn có bước: cập nhật giá thị trường → định giá lại danh mục FX → tổng hợp trạng thái từng đồng tiền → kiểm tra hạn mức & giới hạn NHNN → sinh báo cáo trạng thái ngoại tệ. Chất lượng dữ liệu deal (đủ trường, đúng value date, đúng dấu mua/bán) quyết định độ chính xác của toàn bộ chuỗi này — chi tiết ở Quản trị rủi ro & dữ liệu Treasury.

Use case thực tế

1. Phòng ngừa tỷ giá cho doanh nghiệp nhập khẩu (NCB). Một khách hàng doanh nghiệp của NCB ký hợp đồng nhập khẩu, phải trả 2 triệu USD sau 3 tháng. Sợ USD/VND tăng, khách mua forward USD/VND với bàn FX của NCB tại 25.431 (spot 25.400 + 31 điểm kỳ hạn tính theo CIP). Khách khóa cứng chi phí ≈ 50,862 tỷ VND, không còn lo tỷ giá biến động. NCB bán forward này, phát sinh trạng thái đoản USD kỳ hạn, nên tự phòng ngừa bằng mua spot USD + FX swap để đẩy value date khớp 3 tháng, đưa trạng thái ròng về trong hạn mức. Deal được ghi nhận và MtM hằng ngày cho tới ngày thanh toán.

2. Quản trị thanh khoản USD qua FX swap. NCB tạm thừa VND nhưng thiếu USD ngắn hạn cho một khoản thanh toán. Thay vì vay USD liên ngân hàng, bàn FX làm FX swap: bán VND mua USD chân giao ngay, đồng thời cam kết bán lại USD mua lại VND ở chân kỳ hạn 1 tháng. Chênh lệch điểm swap phản ánh chênh lãi suất VND–USD (CIP). Nhờ vậy NCB có USD dùng ngay mà không thay đổi trạng thái ngoại hối ròng (mua và bán USD cân bằng), chỉ chịu chi phí thời gian.

Ghi nhớ

• Bốn loại FX chỉ khác nhau ở ngày thanh toán: spot (T+2), forward (chốt nay, trả sau), swap (mua ngày này + bán ngày khác), option (trả phí để có quyền).
• Ngân hàng luôn yết bid/ask, mua rẻ bán đắt; spread = ask − bid là biên lợi nhuận và bù rủi ro, phụ thuộc thanh khoản & biến động.
• Điểm kỳ hạn sinh từ chênh lệch lãi suất hai đồng tiền theo CIP: F = S × (1 + i_quote·t)/(1 + i_base·t). Đồng lãi cao giảm giá kỳ hạn, đồng lãi thấp lên giá kỳ hạn. Không phải dự báo tỷ giá.
• Trạng thái ngoại hối: long (trường) lợi khi đồng lên giá, short (đoản) lợi khi xuống; rủi ro tỷ giá = P&L biến động theo trạng thái mở. NHNN giới hạn trạng thái theo % vốn tự có.
• Cơ chế tỷ giá trung tâm (từ 2016): NHNN công bố tỷ giá trung tâm hằng ngày dựa trên liên ngân hàng + rổ tiền tệ + vĩ mô; ngân hàng giao dịch trong biên độ ±% (đã nới lên ±5% năm 2022; tra quyết định hiện hành).
• Góc dữ liệu: mỗi giao dịch là một deal (loại, cặp tiền, value date, dấu mua/bán); cuối ngày mark-to-market và tổng hợp trạng thái từng đồng tiền để tính P&L, độ nhạy và kiểm tra hạn mức.
• Đừng nhầm FX swap (ngắn hạn, thanh khoản) với cross-currency swap (dài hạn, trao đổi cả lãi).

Nguồn tham khảo

• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam — sbv.gov.vn: quy định điều hành tỷ giá, cơ chế tỷ giá trung tâm (áp dụng từ 04/01/2016), biên độ dao động và tỷ giá mua/bán tại Sở giao dịch NHNN.
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam — nhóm Thông tư quy định về trạng thái ngoại tệ của tổ chức tín dụng (giới hạn trạng thái theo tỷ lệ vốn tự có, chế độ báo cáo).
• Pháp lệnh Ngoại hối và văn bản sửa đổi, hướng dẫn về quản lý ngoại hối tại Việt Nam.
• Bank for International Settlements (BIS) — bis.org: Triennial Central Bank Survey về thị trường ngoại hối; tài liệu về covered interest parity và cross-currency basis.
• Investopedia / Corporate Finance Institute: khái niệm Spot, Forward, FX Swap, Currency Option, bid–ask spread và Covered Interest Rate Parity.
• ISDA — International Swaps and Derivatives Association: định nghĩa và quy ước cho giao dịch phái sinh ngoại hối (FX derivatives, day count).
• Giáo trình nghiệp vụ kinh doanh ngoại hối / thị trường ngoại hối của các cơ sở đào tạo ngân hàng (khái niệm tỷ giá, ngang giá lãi suất, trạng thái ngoại hối).