Huy động vốn 1 — Tổng quan & cấu trúc nguồn vốn

Đây là bài mở màn của series Nghiệp vụ Tiền gửi & Huy động vốn chuyên sâu. Nếu bạn đã đọc bài nhập môn Tiền gửi: CASA, tiết kiệm & lãi trong series Banking Zero to Hero, thì đây là chỗ chúng ta xây tiếp — đi từ "tiền gửi là gì" sang "một ngân hàng thực sự huy động vốn ra sao, nguồn vốn được cấu trúc thế nào, chịu ràng buộc pháp lý và thanh khoản nào, và tại sao đội Data phải hiểu tường tận lớp dữ liệu này".

Mục tiêu của bài không phải biến bạn thành cán bộ nguồn vốn, mà giúp bất kỳ ai làm quanh dữ liệu ngân hàng — kỹ sư dữ liệu, phân tích, vận hành, rủi ro, tài chính — dựng được mô hình tinh thần đúng về "vế phải" của bảng cân đối: tiền ngân hàng dùng để cho vay đến từ đâu, đắt hay rẻ, ổn định hay dễ bay hơi.

---

1. Vì sao huy động vốn là "nguyên liệu" của ngân hàng

Với một nhà máy, nguyên liệu là thép, nhựa, linh kiện. Với ngân hàng, nguyên liệu chính là tiền — và ngân hàng phải đi mua nguyên liệu đó trước khi có thể "sản xuất" (cho vay, đầu tư). Hoạt động đi mua tiền đó gọi là huy động vốn (funding / liability raising).

Hãy nhìn lại mô hình kinh doanh cốt lõi đã mô tả ở bài Ngân hàng vận hành thế nào: ngân hàng "mua" tiền (huy động tiền gửi, đi vay, phát hành giấy tờ có giá) với một mức chi phí vốn (cost of funds), rồi "bán" tiền (cho vay, đầu tư) với một mức lãi suất sinh lời. Khoảng chênh giữa hai vế — sau khi trừ chi phí vận hành và chi phí rủi ro — chính là thu nhập lãi thuần (Net Interest Income), nguồn lợi nhuận lớn nhất của ngân hàng thương mại truyền thống.

Ba hệ quả trực tiếp khiến huy động vốn trở thành bài toán sống còn:

• Không có nguyên liệu thì không có sản phẩm. Ngân hàng không thể cho vay bằng "tiền của chính mình" — vốn chủ sở hữu thường chỉ chiếm khoảng 8–12% tổng tài sản (đòn bẩy cao). Phần còn lại phải huy động từ bên ngoài. Nếu nguồn vốn tắc, tăng trưởng tín dụng đứng lại ngay.
• Giá nguyên liệu quyết định biên lợi nhuận. Một ngân hàng huy động được nhiều tiền gửi không kỳ hạn (CASA) lãi suất gần 0 sẽ có chi phí vốn thấp hơn hẳn đối thủ phải chạy đua lãi suất tiết kiệm. Cùng một mức lãi cho vay, ngân hàng có CASA cao lời hơn — đây là lý do CASA được xem là "vũ khí chiến lược".
• Chất lượng nguyên liệu quyết định sự an toàn. Không phải đồng vốn nào cũng như nhau: tiền gửi dân cư 12 tháng ổn định hơn nhiều so với tiền vay qua đêm trên thị trường liên ngân hàng. Cơ cấu nguồn vốn "kỳ hạn ngắn nhưng cho vay dài" là mầm mống của rủi ro thanh khoản (mục 4).

Mô hình tinh thần: Bảng cân đối ngân hàng "lộn ngược" so với trực giác doanh nghiệp — tiền gửi của khách là NỢ PHẢI TRẢ của ngân hàng, còn khoản cho vay lại là TÀI SẢN. Huy động vốn chính là hoạt động tạo ra phần Nợ phải trả + Vốn chủ ở vế phải bảng cân đối. Xem lại cấu trúc này ở bài Tổng quan kế toán ngân hàng.

---

2. Cấu trúc nguồn vốn của một ngân hàng

Toàn bộ "vế phải" bảng cân đối (nguồn vốn) có thể chia thành bốn khối lớn, xếp theo trật tự từ đắt-ổn-định nhất đến rẻ-linh-hoạt nhất về mặt bản chất pháp lý:

2.1. Vốn chủ sở hữu (Equity)

Là phần vốn thực sự "của ngân hàng": vốn điều lệ (do cổ đông góp), thặng dư vốn cổ phần, các quỹ (quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ, quỹ dự phòng tài chính…) và lợi nhuận giữ lại. Đây là tấm đệm hấp thụ rủi ro cuối cùng — khi tài sản mất giá (nợ xấu), lỗ được trừ vào vốn chủ trước khi chạm tới tiền gửi của dân.

Vì vai trò hấp thụ lỗ đó, vốn chủ sở hữu là trung tâm của quy định an toàn vốn (CAR) theo Basel — xem Basel & Vốn và Các tỷ lệ an toàn (prudential ratios). Ở Việt Nam, tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu áp dụng theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN (chuẩn Basel II). Đây là nguồn "đắt" nhất (cổ đông đòi tỷ suất sinh lời cao) nhưng cũng ổn định nhất.

2.2. Tiền gửi khách hàng (Customer Deposits) — nguồn lớn nhất

Đây là trái tim của huy động vốn và là trọng tâm của cả series. Với đa số ngân hàng thương mại Việt Nam, tiền gửi khách hàng chiếm ~70–80% tổng nguồn vốn. Nó vừa rẻ (đặc biệt là CASA), vừa phân tán (hàng triệu người gửi nhỏ → ổn định về mặt thống kê), lại được bảo hiểm tiền gửi che chở nên ít bị rút ồ ạt. Phân loại chi tiết ở mục 3.

2.3. Vay liên ngân hàng & vay NHNN (Wholesale / Interbank funding)

Khi thiếu vốn ngắn hạn, ngân hàng vay lẫn nhau trên thị trường liên ngân hàng (interbank, kỳ hạn từ qua đêm đến vài tháng), hoặc vay Ngân hàng Nhà nước qua các kênh tái cấp vốn, nghiệp vụ thị trường mở (OMO). Nguồn này linh hoạt và nhanh, nhưng đắt và bay hơi: lãi suất biến động mạnh theo cung–cầu thanh khoản hệ thống, và khi thị trường căng thẳng có thể "đóng băng". Ngân hàng phụ thuộc quá nhiều vào nguồn bán buôn (wholesale) này là dấu hiệu rủi ro thanh khoản. Chi tiết vận hành ở series Treasury & ALM.

2.4. Giấy tờ có giá đã phát hành (Debt securities issued)

Ngân hàng chủ động phát hành chứng chỉ tiền gửi (CD), kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn có kỳ hạn xác định. Đặc biệt, trái phiếu tăng vốn cấp 2 (subordinated bonds, kỳ hạn dài ≥5 năm) được tính vào vốn cấp 2 trong hệ số CAR — vừa huy động vốn vừa củng cố an toàn vốn. Việc phát hành giấy tờ có giá tuân theo quy định của NHNN về phát hành giấy tờ có giá của TCTD. Nguồn này giúp ngân hàng "khóa" được kỳ hạn dài, cải thiện chỉ số cấu trúc kỳ hạn.

Bảng so sánh nhanh bốn khối nguồn vốn (minh hoạ định tính):

Khối nguồn vốn	Chi phí	Độ ổn định	Kỳ hạn điển hình	Vai trò
Vốn chủ sở hữu	Đắt nhất	Cao nhất	Vĩnh viễn	Đệm rủi ro, cơ sở CAR
Tiền gửi khách hàng	Thấp–trung bình	Cao (phân tán, có BHTG)	Không kỳ hạn → 36 tháng	Nguồn xương sống
Vay liên ngân hàng / NHNN	Cao, biến động	Thấp (dễ bay hơi)	Qua đêm → vài tháng	Bù đắp thanh khoản ngắn hạn
Giấy tờ có giá	Trung bình–cao	Trung bình–cao	Vài tháng → nhiều năm	Khóa kỳ hạn dài, vốn cấp 2

---

3. Phân loại tiền gửi

Trong khối lớn nhất — tiền gửi khách hàng — người ta phân loại theo cam kết kỳ hạn, vì đây là yếu tố quyết định cả lãi suất lẫn độ ổn định của đồng vốn.

3.1. Tiền gửi không kỳ hạn — CASA

CASA = Current Account & Savings Account — tiền khách để trong tài khoản thanh toán, rút bất cứ lúc nào.

• Tài khoản thanh toán (Current Account): phục vụ giao dịch hằng ngày (nhận lương, chuyển khoản, thanh toán QR, quẹt thẻ). Lãi suất gần 0%.
• Tài khoản tiết kiệm không kỳ hạn (Savings Account): vẫn rút tự do, lãi suất không kỳ hạn rất thấp (minh hoạ: 0,1–0,5%/năm).

CASA là nguồn vốn rẻ nhất. Tỷ lệ CASA cao kéo chi phí vốn bình quân xuống, nâng biên lãi. Nhưng CASA cũng biến động số dư từng ngày theo hành vi chi tiêu, nên về mặt thanh khoản phải được mô hình hóa theo phần lõi ổn định (core / sticky) và phần dễ bay hơi (volatile).

3.2. Tiền gửi có kỳ hạn (Term Deposits)

Khách cam kết gửi trong một kỳ hạn cố định (1, 3, 6, 12, 24, 36 tháng…) để đổi lấy lãi suất cao hơn. Rút trước hạn thường bị hưởng lãi suất không kỳ hạn. Đây là nguồn ổn định về kỳ hạn — ngân hàng biết trước dòng tiền đáo hạn, thuận lợi cho việc khớp kỳ hạn tài sản–nợ (ALM).

3.3. Tiền gửi tiết kiệm (Savings Deposits)

Về bản chất là tiền gửi của dân cư với mục đích tích lũy, thường gắn với sổ/thẻ tiết kiệm; có thể không kỳ hạn hoặc có kỳ hạn. Trong hạch toán và báo cáo NHNN, tiền gửi tiết kiệm của dân cư thường được tách khỏi tiền gửi của tổ chức kinh tế vì hành vi và độ ổn định khác nhau. Nghiệp vụ tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi có kỳ hạn được điều chỉnh theo các Thông tư của NHNN về tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi có kỳ hạn; trần lãi suất tiền gửi ngắn hạn (dưới 6 tháng) do NHNN ấn định theo từng thời kỳ.

Ba nhóm trên sẽ được mổ xẻ sâu (sản phẩm, cách tính lãi, dồn tích, vòng đời) ở các bài dep-02 đến dep-05 của series.

---

4. Vai trò trong bảng cân đối & thanh khoản

4.1. Nguồn vốn "đối mặt" tài sản

Huy động vốn không đứng một mình — nó phải khớp với việc sử dụng vốn. Nguyên tắc cốt lõi của quản trị Tài sản–Nợ (ALM — Asset & Liability Management):

• Khớp kỳ hạn (maturity matching): dùng vốn ngắn cho vay dài thì lời hơn (đường cong lãi suất dốc lên), nhưng tạo khe hở kỳ hạn — nếu người gửi rút mà khoản vay chưa đáo hạn, ngân hàng thiếu tiền chi trả.
• Khớp lãi suất (repricing): khi lãi thị trường tăng, chi phí huy động tăng nhanh hơn thu nhập từ khoản vay lãi cố định → co hẹp biên lãi.

Việt Nam giới hạn rủi ro này bằng các tỷ lệ an toàn trong Thông tư 22/2019/TT-NHNN (và các sửa đổi), tiêu biểu:

• Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tiền gửi (LDR) — chặn việc cho vay vượt quá năng lực huy động.
• Tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung–dài hạn — chặn việc lấy tiền gửi ngắn hạn tài trợ cho khoản vay dài hạn quá mức.

4.2. Thanh khoản & bức tranh Basel III

Ở tầng chuẩn mực quốc tế, thanh khoản được đo bằng hai tỷ lệ Basel III:

• LCR (Liquidity Coverage Ratio): đủ tài sản thanh khoản chất lượng cao để sống sót 30 ngày căng thẳng.
• NSFR (Net Stable Funding Ratio): cơ cấu nguồn vốn ổn định đủ tài trợ cho tài sản dài hạn.

Trong cả hai công thức, loại nguồn huy động quyết định trọng số: tiền gửi dân cư ổn định được "chiết khấu dòng rút" nhẹ, còn tiền gửi tổ chức lớn và vốn liên ngân hàng bị giả định rút mạnh khi khủng hoảng. Đây chính là lý do vì sao cơ cấu huy động (mục 2–3) không chỉ là chuyện chi phí, mà còn là chuyện sống còn về thanh khoản. Chủ đề này được đào sâu ở bài dep-07 của series và ở Treasury & ALM.

---

5. Bảo hiểm tiền gửi

Yếu tố khiến tiền gửi dân cư ổn định bất thường (không bị rút ồ ạt như logic thị trường thuần túy) chính là bảo hiểm tiền gửi — một tấm lưới an toàn được luật hóa.

• Khung pháp lý: hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam do Luật Bảo hiểm tiền gửi (số 06/2012/QH13) điều chỉnh, tổ chức thực hiện là Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV).
• Đối tượng được bảo hiểm: tiền gửi bằng đồng Việt Nam của cá nhân (không bảo hiểm tiền gửi của tổ chức, tiền gửi ngoại tệ, hay các công cụ như giấy tờ có giá vô danh).
• Hạn mức chi trả: hiện hành là 125 triệu VND cho toàn bộ tiền gửi (gốc + lãi) của một người tại một tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi khi tổ chức đó mất khả năng chi trả hoặc phá sản — theo Quyết định 32/2021/QĐ-TTg. (Hạn mức có thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ; khi báo cáo cần kiểm tra văn bản hiệu lực mới nhất.)
• Phí bảo hiểm: do các tổ chức nhận tiền gửi đóng, không thu của người gửi.

Ý nghĩa với huy động vốn: hạn mức bảo hiểm khiến phần lớn người gửi nhỏ yên tâm không rút kể cả khi có tin đồn — biến tiền gửi dân cư thành nguồn vốn "dính" (sticky). Ngược lại, các khoản tiền gửi lớn vượt xa hạn mức, hoặc tiền gửi tổ chức, nhạy cảm rủi ro hơn nhiều và cần được mô hình hóa với giả định rút cao hơn trong tính LCR.

---

6. Bản đồ series — 8 bài

Series Nghiệp vụ Tiền gửi & Huy động vốn chuyên sâu đi từ bức tranh tổng thể (bài này) xuống từng sản phẩm, cơ chế lãi, vận hành, rồi lên các tầng quản trị vốn – thanh khoản – dữ liệu:

Bài	Trọng tâm	Bạn học được gì
dep-01 (bài này)	Tổng quan & cấu trúc nguồn vốn	Bức tranh 4 khối nguồn vốn, vai trò thanh khoản, BHTG
dep-02	CASA & tài khoản thanh toán	Cơ chế tài khoản vãng lai, số dư lõi vs bay hơi
dep-03	Tiền gửi có kỳ hạn & tiết kiệm	Sản phẩm kỳ hạn, sổ tiết kiệm, rút trước hạn
dep-04	Lãi suất & dồn tích lãi	Cách tính lãi, lãi dự chi, xử lý EOD
dep-05	Vòng đời & vận hành	Mở/tất toán/gia hạn, phong tỏa, ủy quyền
dep-06	Chi phí vốn & FTP	Cost of funds, định giá điều chuyển vốn nội bộ
dep-07	Thanh khoản & ALM huy động	LCR/NSFR/LDR, mô hình hành vi số dư
dep-08	Dữ liệu tiền gửi cho đội Data	Mô hình dữ liệu, báo cáo, chỉ số, SQL

Liên hệ series khác: Banking Zero to Hero — Tiền gửi (nhập môn) · Kế toán ngân hàng & Kế toán lãi (hạch toán) · Treasury & ALM (quản trị vốn) · Basel & Vốn, Tỷ lệ an toàn (an toàn vốn/thanh khoản) · Báo cáo thống kê NHNN.

---

7. Góc nhìn dữ liệu — tiền gửi trong core banking

Với đội Data, khối huy động vốn là một trong những miền dữ liệu lớn và "nóng" nhất: mọi báo cáo nguồn vốn, chi phí vốn, thanh khoản, và báo cáo thống kê gửi NHNN đều bắt nguồn từ đây.

Các thực thể/bảng cốt lõi (mô hình khái quát):

Ánh xạ sang core banking (ví dụ Temenos T24 — xem Mô hình dữ liệu T24):

• CUSTOMER — hồ sơ khách hàng, gắn phân khúc (dân cư/tổ chức) quyết định cách phân loại nguồn.
• ACCOUNT — tài khoản (bao gồm tài khoản thanh toán/CASA); trường số dư WORKING.BALANCE, ONLINE.ACTUAL.BAL.
• AZ.ACCOUNT — mô-đun tiền gửi có kỳ hạn/đầu tư (Azure Deposits): kỳ hạn, lãi suất, ngày đáo hạn.
• ACCT.ACTIVITY / STMT.ENTRY / CATEG.ENTRY — dòng giao dịch và bút toán sinh ra số dư và sao kê.
• Bảng lãi dự chi / accrual — nuôi lãi dồn tích (chi tiết ở Kế toán lãi và bài dep-04).

Trường dữ liệu và chỉ số đội Data hay dùng: loại tiền gửi (CASA / có kỳ hạn / tiết kiệm), kỳ hạn, lãi suất áp dụng, ngày mở/đáo hạn, phân khúc khách (dân cư/tổ chức), loại tiền tệ, cờ đối tượng bảo hiểm tiền gửi. Từ đó tính tỷ lệ CASA, chi phí vốn bình quân (cost of funds), cơ cấu kỳ hạn nguồn vốn, LDR, và các dòng cho báo cáo thống kê NHNN. Chi tiết mô hình hóa và SQL nằm ở bài dep-08 và Dữ liệu ngân hàng cho đội Data.

---

Use case thực tế

Bối cảnh. Cuối quý, Ban điều hành NCB đặt mục tiêu nâng tỷ lệ CASA từ 18% lên 22% trong năm để hạ chi phí vốn. Đội Data được yêu cầu dựng dashboard cơ cấu huy động và trả lời: nếu đạt mục tiêu, biên lãi cải thiện bao nhiêu, và rủi ro thanh khoản có tăng không?

Cách tiếp cận dựa trên hiểu biết cấu trúc nguồn vốn:

1. Phân rã nguồn vốn theo 4 khối (mục 2) từ dữ liệu tài khoản: bóc riêng tiền gửi khách hàng và trong đó tách CASA / có kỳ hạn / tiết kiệm theo trường loại tiền gửi và kỳ hạn.
2. Tính chi phí vốn bình quân gia quyền. Minh hoạ: CASA chi phí ~0,3%/năm, tiền gửi kỳ hạn ~5%/năm. Dịch 4 điểm % tổng nguồn từ kỳ hạn sang CASA giúp hạ cost of funds bình quân, qua đó nới biên lãi thuần — con số cụ thể tùy quy mô, nhưng cơ chế là chắc chắn.
3. Kiểm tra mặt trái thanh khoản. CASA rẻ nhưng bay hơi hơn tiền gửi kỳ hạn; cần mô hình hóa phần lõi ổn định vs phần biến động, đối chiếu tác động lên LCR/LDR (mục 4) để tránh "được biên lãi, mất an toàn".
4. Kết luận. Đội Data trình bày: mục tiêu CASA khả thi về chi phí, nhưng đề xuất song song theo dõi tỷ lệ số dư CASA lõi và ngưỡng LCR, tránh chạy theo CASA nóng từ một vài khách hàng tổ chức lớn (dễ rút).

Bài học. Nếu không hiểu cấu trúc nguồn vốn và mối liên hệ chi phí ↔ thanh khoản, một mục tiêu tưởng đơn giản ("tăng CASA") dễ bị đo phiến diện. Hiểu bức tranh 4 khối biến yêu cầu mơ hồ thành một phân tích có cấu trúc, cân cả lợi nhuận lẫn an toàn.

---

Ghi nhớ

• Huy động vốn = đi mua "nguyên liệu" tiền; không có nguồn vốn thì không có tín dụng. Giá và chất lượng nguồn vốn quyết định biên lãi và an toàn.
• Bốn khối nguồn vốn: vốn chủ sở hữu (đệm rủi ro, ~8–12%), tiền gửi khách hàng (lớn nhất, ~70–80%), vay liên ngân hàng/NHNN (linh hoạt nhưng bay hơi), giấy tờ có giá (khóa kỳ hạn dài, vốn cấp 2).
• Tiền gửi = NỢ PHẢI TRẢ của ngân hàng trên bảng cân đối, "lộn ngược" so với trực giác doanh nghiệp.
• Ba loại tiền gửi: CASA (không kỳ hạn, rẻ nhất, dễ bay hơi), có kỳ hạn (ổn định kỳ hạn), tiết kiệm (dân cư). Tỷ lệ CASA cao ⇒ chi phí vốn thấp.
• Thanh khoản gắn chặt cơ cấu huy động: LDR, tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung–dài hạn (Thông tư 22/2019/TT-NHNN); LCR/NSFR (Basel III). Loại nguồn quyết định trọng số rút.
• Bảo hiểm tiền gửi (Luật số 06/2012/QH13, DIV): hạn mức 125 triệu VND (Quyết định 32/2021/QĐ-TTg) cho tiền gửi VND của cá nhân — làm nguồn dân cư "dính", ít bị rút ồ ạt.
• Với đội Data: miền tiền gửi (CUSTOMER, ACCOUNT, AZ.ACCOUNT, giao dịch, lãi dự chi) là nguồn cho báo cáo nguồn vốn, chi phí vốn, thanh khoản và báo cáo NHNN.

---

Nguồn tham khảo

• Quốc hội — Luật các Tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 32/2024/QH15, hiệu lực 01/07/2024): khung pháp lý về hoạt động nhận tiền gửi và cấp tín dụng của TCTD.
• Quốc hội — Luật Bảo hiểm tiền gửi (Luật số 06/2012/QH13): đối tượng, phạm vi và cơ chế bảo hiểm tiền gửi.
• Thủ tướng Chính phủ — Quyết định 32/2021/QĐ-TTg về hạn mức trả tiền bảo hiểm (125 triệu VND).
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam — Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn (CAR theo chuẩn Basel II): https://www.sbv.gov.vn
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam — Thông tư 22/2019/TT-NHNN quy định các giới hạn, tỷ lệ bảo đảm an toàn (LDR, tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung–dài hạn) và các văn bản sửa đổi.
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam — các Thông tư về tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi có kỳ hạn của TCTD (nghiệp vụ nhận tiền gửi); trần lãi suất tiền gửi theo từng thời kỳ: https://www.sbv.gov.vn
• Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) — thông tin về đối tượng, hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi: https://div.gov.vn
• Basel Committee on Banking Supervision (BIS) — Basel III: LCR và NSFR (chuẩn thanh khoản): https://www.bis.org/bcbs/basel3.htm