Huy động vốn 2 — Tiền gửi không kỳ hạn (CASA)

Nếu tiền gửi có kỳ hạn là "kho vốn ổn định" thì CASA là dòng máu chảy qua ngân hàng mỗi ngày. Đây là loại nguồn vốn mà mọi ngân hàng thương mại đều khao khát — không phải vì nó lớn, mà vì nó rẻ. Một điểm phần trăm CASA tăng thêm có thể tạo ra chênh lệch hàng chục tỷ đồng chi phí lãi mỗi năm, và đó là lý do vì sao CASA nằm ở trung tâm cuộc đua giữa các ngân hàng số hiện nay.

Bài này xây dựng mô hình tinh thần về CASA từ bản chất kinh tế, rồi đi sâu vào cơ chế tính lãi, sản phẩm, rủi ro và cuối cùng là góc nhìn dữ liệu — vì với đội Data NCB, CASA là tập dữ liệu "nóng" nhất: biến động từng giây, khối lượng giao dịch khổng lồ, và là đầu vào cho hầu hết báo cáo huy động.

Bài trước: Tổng quan huy động vốn & phân loại tiền gửi. Bài này tập trung riêng vào nhánh không kỳ hạn.

1. CASA là gì và vì sao nó "rẻ"

CASA = Current Account & Savings Account — gộp chung tài khoản thanh toán (vãng lai) và tài khoản tiết kiệm không kỳ hạn. Đặc điểm định nghĩa: khách hàng rút tiền bất cứ lúc nào, không cam kết thời hạn.

Chính đặc điểm "rút bất cứ lúc nào" tạo ra một nghịch lý thú vị:

• Với khách hàng: tiện lợi tối đa, nhưng đổi lại lãi suất gần như bằng 0 (thường 0,1% - 0,5%/năm với tài khoản tiết kiệm không kỳ hạn; tài khoản thanh toán có thể 0%).
• Với ngân hàng: không thể "khoá" nguồn vốn này để cho vay dài hạn một cách chắc chắn — về lý thuyết cả số dư có thể bị rút trong một ngày. Đổi lại, chi phí trả lãi cực thấp.

1.1. Vì sao lãi suất thấp mà ngân hàng vẫn sống được với CASA?

Câu trả lời nằm ở hiệu ứng số lớn (law of large numbers). Tuy từng tài khoản biến động khó lường, nhưng khi gộp hàng triệu tài khoản lại, tổng số dư CASA của cả ngân hàng lại khá ổn định theo ngày. Người này rút thì người kia gửi vào; lương về đầu tháng, chi tiêu rải rác cả tháng. Phần số dư "luôn luôn có mặt" này gọi là core balance (số dư lõi) — ngân hàng có thể coi đó như nguồn vốn gần như dài hạn dù danh nghĩa là không kỳ hạn.

Đây là bản chất chuyển hóa kỳ hạn (maturity transformation): ngân hàng dùng nguồn vốn danh nghĩa ngắn (CASA) tài trợ cho tài sản dài (khoản vay). Việc mô hình hóa phần core balance vs. phần biến động thuộc về nghiệp vụ quản lý tài sản - nợ (ALM) và định giá vốn nội bộ (FTP) — xem Giá vốn điều chuyển nội bộ – FTP.

1.2. Chi phí vốn — con số biết nói

Hình dung một ngân hàng huy động 100.000 tỷ đồng. Giả sử lãi suất bình quân tiền gửi có kỳ hạn là 5%/năm, CASA là 0,3%/năm (số minh hoạ):

Cùng quy mô huy động 100.000 tỷ, nhưng ngân hàng B tiết kiệm ~1.410 tỷ đồng chi phí lãi mỗi năm chỉ nhờ tỷ lệ CASA cao hơn. Khoản tiết kiệm này chảy thẳng vào biên lãi ròng (NIM — Net Interest Margin) và lợi nhuận. Đó là lý do tỷ lệ CASA được coi là một chỉ số cạnh tranh chiến lược, được công bố trong báo cáo thường niên và được nhà đầu tư theo dõi sát.

2. Cơ chế tính lãi không kỳ hạn — theo số dư cuối ngày

Điểm khác biệt cốt lõi giữa CASA và tiền gửi có kỳ hạn nằm ở cơ sở tính lãi. Tiền gửi có kỳ hạn tính lãi trên gốc cố định × lãi suất × kỳ hạn. Còn CASA — vì số dư thay đổi liên tục — phải tính lãi theo số dư cuối mỗi ngày (end-of-day balance).

2.1. Công thức nền tảng

Nguyên tắc: mỗi ngày, hệ thống chốt số dư cuối ngày của tài khoản sau khi hạch toán hết giao dịch trong ngày, rồi tính phần lãi phát sinh cho riêng ngày đó:

Lãi ngày = Số dư cuối ngày × (Lãi suất năm / Số ngày trong năm)

Với quy ước ngày ở Việt Nam thường dùng cơ sở 365 ngày (Actual/365). Lãi cộng dồn (dồn tích — accrual) qua từng ngày trong kỳ, và nhập lãi (capitalize) vào gốc thường vào cuối tháng hoặc ngày ấn định.

2.2. Ví dụ tính lãi minh hoạ

Giả sử lãi suất không kỳ hạn 0,3%/năm, cơ sở 365 ngày. Một tài khoản có biến động số dư trong 5 ngày như sau (số minh hoạ):

Nhận xét quan trọng cho đội Data: lãi phụ thuộc vào số dư cuối ngày, không phải số dư đầu ngày hay số dư bình quân được tính lại. Một giao dịch ghi có lúc 23h59 vẫn được hưởng lãi trọn ngày, còn ghi nợ cùng lúc thì mất lãi ngày đó. Ranh giới cut-off cuối ngày (EOD) vì thế rất nhạy cảm — nó quyết định giao dịch rơi vào số dư ngày nào.

2.3. Dồn tích vs. nhập lãi — hai bút toán khác nhau

• Dồn tích (accrual): mỗi ngày ghi nhận chi phí lãi phải trả tăng lên (Nợ Chi phí lãi tiền gửi / Có Lãi phải trả — accrued interest payable). Đây là ghi nhận theo cơ sở dồn tích, chưa trả tiền thật.
• Nhập lãi (capitalization): đến ngày ấn định, phần lãi dồn tích được cộng vào số dư gốc của khách (Nợ Lãi phải trả / Có Tài khoản tiền gửi khách hàng), khách hàng thực nhận lãi. Chi tiết hạch toán xem loạt bài Kế toán ngân hàng, phần Dồn tích lãi & phân bổ.

3. Sản phẩm CASA điển hình

CASA không phải một sản phẩm đơn lẻ mà là một họ sản phẩm cùng chia sẻ đặc tính không kỳ hạn. NCB và các ngân hàng thường triển khai:

3.1. Vì sao tài khoản lương là "mỏ vàng"

Khi doanh nghiệp trả lương qua NCB, mỗi đầu tháng có một dòng tiền lớn, đều đặn và dự báo được chảy vào. Dù nhân viên chi tiêu dần trong tháng, luôn có một phần đọng lại — tạo core balance ổn định. Hơn nữa, tài khoản lương là điểm neo (anchor) để bán chéo: thẻ tín dụng, vay tiêu dùng, tiết kiệm, bảo hiểm. Đây là lý do các ngân hàng cạnh tranh quyết liệt để giành hợp đồng chi lương doanh nghiệp.

4. Rủi ro của CASA — biến động số dư

CASA rẻ nhưng không miễn phí rủi ro. Bản chất "rút bất cứ lúc nào" tạo ra rủi ro thanh khoản:

• Rủi ro biến động số dư (balance volatility): số dư CASA có thể sụt mạnh theo mùa vụ (Tết, cuối quý), theo lãi suất (khi lãi tiền gửi có kỳ hạn hấp dẫn, khách chuyển tiền từ CASA sang gửi kỳ hạn — hiện tượng CASA migration), hoặc theo tâm lý (tin đồn, khủng hoảng niềm tin có thể gây rút tiền hàng loạt — bank run).
• Rủi ro tái định giá (repricing): tuy lãi suất CASA thấp và ít thay đổi, nhưng nếu môi trường cạnh tranh buộc tăng lãi không kỳ hạn, chi phí tăng ngay trên toàn bộ số dư khổng lồ.
• Rủi ro tập trung: một vài tài khoản doanh nghiệp số dư rất lớn có thể rút cùng lúc, gây sốc thanh khoản dù tổng thể ổn định.

Vì các rủi ro này, khi tính các tỷ lệ an toàn thanh khoản (như LCR — tỷ lệ bao phủ thanh khoản, NSFR — tỷ lệ nguồn vốn ổn định ròng theo khung Basel III, được nội luật hoá trong quy định của NHNN về tỷ lệ an toàn), CASA được gán hệ số dòng tiền ra (run-off) và hệ số ổn định khác nhau tùy độ "dính" của tiền gửi: tiền gửi bán lẻ ổn định được ưu ái hơn tiền gửi bán buôn dễ bay hơi. Việc tách phần ổn định (stable) và kém ổn định (less stable) là bài toán mô hình hóa dựa trên dữ liệu lịch sử số dư.

5. Góc nhìn dữ liệu — CASA trong core banking

Với đội Data NCB, CASA là nơi khối lượng dữ liệu lớn nhất và "nóng" nhất. Mô hình dữ liệu tối giản gồm ba thực thể: tài khoản, giao dịch, và ảnh số dư cuối ngày.

5.1. Các trường và bảng cốt lõi

• Bảng tài khoản (ACCOUNT): phân biệt CASA với tài khoản khác qua account_type / product_code. CASA gồm tài khoản thanh toán (CA) và tiết kiệm không kỳ hạn. Trường interest_rate, status (active/dormant/closed), currency rất quan trọng khi lọc.
• Bảng giao dịch (TRANSACTION): mỗi dòng là một bút toán ghi nợ (D) / ghi có (C). Phân biệt posting_ts (thời điểm hạch toán) với value_date (ngày giá trị dùng tính lãi) — hai trường này có thể khác nhau và là nguồn sai số kinh điển khi tính lãi.
• Bảng số dư cuối ngày (DAILY_BALANCE): ảnh chụp (snapshot) số dư mỗi tài khoản mỗi ngày sau EOD, kèm accrued_interest. Đây là bảng nền để tính hầu hết chỉ số huy động — nên được vật hóa (materialize) sẵn thay vì tính lại từ giao dịch mỗi lần.

5.2. Tính tỷ lệ CASA

Tỷ lệ CASA đo phần nguồn vốn rẻ trên tổng huy động, thường tính trên số dư cuối kỳ hoặc số dư bình quân:

                Số dư CASA (không kỳ hạn)
Tỷ lệ CASA  =  ─────────────────────────────────
                Tổng tiền gửi khách hàng

Minh hoạ SQL trên bảng số dư cuối ngày (tính tỷ lệ CASA tại một ngày):

SELECT
    b.balance_date,
    SUM(CASE WHEN a.account_type IN ('CA','SA_NONTERM')
             THEN b.eod_balance ELSE 0 END)                    AS casa_balance,
    SUM(b.eod_balance)                                         AS total_deposit,
    ROUND(
        SUM(CASE WHEN a.account_type IN ('CA','SA_NONTERM')
                 THEN b.eod_balance ELSE 0 END)
        / NULLIF(SUM(b.eod_balance), 0) * 100, 2)              AS casa_ratio_pct
FROM daily_balance b
JOIN account a ON a.account_id = b.account_id
WHERE b.balance_date = DATE '2026-06-30'
  AND a.status = 'ACTIVE'
GROUP BY b.balance_date;

5.3. Số dư bình quân (average balance)

Vì CASA biến động từng ngày, số dư tại một thời điểm dễ gây hiểu nhầm (khách có thể "làm đẹp" số dư đúng ngày chốt). Vì thế nghiệp vụ ưu tiên số dư bình quân — trung bình cộng số dư cuối ngày qua tất cả các ngày trong kỳ:

                       Σ (số dư cuối ngày của từng ngày trong kỳ)
Số dư bình quân  =  ───────────────────────────────────────────────
                              Số ngày trong kỳ

Minh hoạ SQL — số dư CASA bình quân tháng theo từng tài khoản:

SELECT
    b.account_id,
    DATE_TRUNC('month', b.balance_date)      AS period_month,
    AVG(b.eod_balance)                        AS avg_casa_balance,
    COUNT(*)                                  AS num_days
FROM daily_balance b
JOIN account a ON a.account_id = b.account_id
WHERE a.account_type IN ('CA','SA_NONTERM')
  AND b.balance_date >= DATE '2026-06-01'
  AND b.balance_date <  DATE '2026-07-01'
GROUP BY b.account_id, DATE_TRUNC('month', b.balance_date);

Số dư bình quân là đầu vào cho: tính lãi phải trả, đo chi phí vốn (cost of funds), tính core balance cho ALM/FTP, và chấm điểm mức độ "dính" của khách hàng (behavioral stickiness).

5.4. Một vài cạm bẫy dữ liệu thường gặp

• Tài khoản ngủ (dormant): số dư nhỏ, không giao dịch lâu — cần tách khỏi CASA "sống" khi phân tích hành vi.
• Thấu chi (overdraft): tài khoản thanh toán có thể âm số dư nếu được cấp hạn mức thấu chi — số dư âm là dư nợ tín dụng, không phải huy động; phải loại khi tính tỷ lệ CASA.
• Đa tệ (multi-currency): quy đổi về VND theo tỷ giá ngày trước khi cộng gộp.
• Trùng cut-off: giao dịch quanh nửa đêm rơi sai ngày làm lệch số dư cuối ngày và lãi.

Use case thực tế

Bối cảnh NCB (số liệu minh hoạ): Phòng Nguồn vốn đặt mục tiêu nâng tỷ lệ CASA từ 12% lên 15% trong năm. Đội Data được yêu cầu xây dashboard theo dõi CASA hằng ngày và đánh giá hiệu quả chiến dịch "miễn phí chuyển khoản" nhằm giữ tiền trong tài khoản thanh toán.

Đội Data dựng pipeline từ bảng DAILY_BALANCE:

1. Tỷ lệ CASA theo ngày — theo công thức mục 5.2, tách theo phân khúc bán lẻ / doanh nghiệp để biết CASA tăng đến từ đâu.
2. Số dư CASA bình quân/khách — trước và sau khi bật miễn phí chuyển khoản. Kết quả minh hoạ: nhóm khách được miễn phí có số dư bình quân tăng ~8%, và tỷ lệ chuyển tiền sang gửi có kỳ hạn (CASA migration) giảm.
3. Ước tính lợi ích chi phí vốn: giả sử CASA tăng thêm 3.000 tỷ, thay thế cho tiền gửi có kỳ hạn 5%, phần chênh lệch lãi suất ~4,7% tương đương tiết kiệm ~141 tỷ/năm — thừa sức bù chi phí miễn phí giao dịch.

Kết quả này giúp Khối Bán lẻ quyết định mở rộng chính sách, và cho thấy vì sao dữ liệu số dư cuối ngày là "tài sản chiến lược" chứ không chỉ là bảng kỹ thuật.

Ghi nhớ

• CASA = tài khoản thanh toán + tiết kiệm không kỳ hạn, đặc trưng là rút tự do, lãi suất gần 0 → nguồn vốn rẻ nhất.
• Nhờ hiệu ứng số lớn, tổng CASA có phần core balance ổn định dù từng tài khoản biến động — nền tảng cho chuyển hóa kỳ hạn.
• Tỷ lệ CASA cao → chi phí vốn thấp → NIM tốt hơn, nên nó là chỉ số cạnh tranh chiến lược được công bố và theo dõi.
• Lãi CASA tính theo số dư cuối ngày (Actual/365), dồn tích hằng ngày và nhập lãi định kỳ — khác hẳn cách tính của tiền gửi có kỳ hạn.
• Sản phẩm CASA gồm tài khoản thanh toán, tiết kiệm không kỳ hạn, tài khoản lương (mỏ vàng), ví điện tử liên kết, tài khoản doanh nghiệp.
• Rủi ro chính là biến động số dư: mùa vụ, CASA migration khi lãi kỳ hạn tăng, rủi ro tập trung và rút tiền hàng loạt.
• Về dữ liệu: ba trụ cột là ACCOUNT, TRANSACTION, DAILY_BALANCE; phân biệt posting_ts vs value_date, loại số dư âm (thấu chi) và tài khoản ngủ khi tính tỷ lệ CASA.
• Ưu tiên số dư bình quân thay vì số dư điểm để tránh bị "làm đẹp" ngày chốt.

Nguồn tham khảo

• Luật các Tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 32/2024/QH15, hiệu lực 01/07/2024) — quy định về hoạt động nhận tiền gửi.
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (sbv.gov.vn) — các Thông tư, Quyết định về lãi suất tiền gửi, tiền gửi không kỳ hạn và tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng.
• Thông tư 22/2019/TT-NHNN và các văn bản của NHNN quy định về các tỷ lệ, giới hạn bảo đảm an toàn (thanh khoản, nguồn vốn).
• Luật Bảo hiểm tiền gửi và Quyết định 32/2021/QĐ-TTg về hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi (125 triệu VND).
• Basel Committee on Banking Supervision (BIS — bis.org): khung Basel III về LCR (Liquidity Coverage Ratio) và NSFR (Net Stable Funding Ratio) đối với tiền gửi không kỳ hạn.
• Giáo trình Nghiệp vụ ngân hàng thương mại — phần nguồn vốn huy động và quản trị tài sản - nợ (ALM).
• Báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam — số liệu và định nghĩa tỷ lệ CASA công bố.